بر آوردند : يكى از آن كشته و يكى از آن مرده ، مردم به تشييع جنازهء كشته راغبتر بودند و كس در قفاى جنازهء مرده نمىاستاد ، او گفت : اى قوم ! ميل و رغبت شما به جنازهء كشته مىبينم دون اين متوفّى ، و اللَّه كه من مبالات نكنم كه مرا از كدام گور برانگيزند از اين دو گور : يعنى گور كشته يا مرده ! نمىشنوى كه خداى تعالى چگونه گفت : * ( وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّه ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا ) * - الاية . ابن عامر [ خواند ] ( 1 ) : ثمّ قتلوا به تشديد من التّقتيل ، و باقى قرّاء ، به تخفيف من القتل . * ( لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلًا ) * ، خداى تعالى ايشان را در جايى برد كه ايشان بپسندند ، يعنى بهشت جاودان . و مدخل ، روا بود كه مصدر بود ، و روا بود كه موضع بود ، و اين جا موضع قريبتر است . و خداى تعالى داناست و بردبار ، شتاب نكند به عقاب ( 2 ) كافران ، چه شتاب آن كند كه ترسد كه فايت شود ، و قديم تعالى از اين منزّه است ، چه خلايق در قبضهء قدرت اويند . * ( ذلِكَ وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ ما عُوقِبَ بِه ) * ، اى ذلك الحديث و الشّأن ، يعنى حديث و قصّه اين است كه شنيدى ، و اين براى تنبيه گويد عرب و عجم ، و براى تقرير كلام دوم . آنگه گفت : * ( وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ ما عُوقِبَ بِه ) * ، به هر كس كه او عقوبت كند بمانند آن كه او را عقوبت كرده باشند ، و لفظ دوم كه « عوقب » است ( 3 ) اوّل واقع بوده است ، آن را بر حقيقت عقوبت نخوانند و لكن بر مجاز براى ازدواج لفظ را ، چنان كه گويند : الجزاء بالجزاء ، و قوله تعالى : وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها ( 4 ) . . . ، و دوم سيّئه نباشد . * ( ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْه ) * ، پس بر او بغى و ظلم كنند ، خداى او را نصرت كند ، يعنى اگر كسى بر كسى ظلمى كند باز اين مظلوم دست يابد او را تا به آن ظلم عقوبت كند ، باز اين ظالم دست يابد بر اين مظلوم [ 57 - ر ] كه ( 5 ) عقوبت به واجب كرده باشد خداى يار اين مظلوم باشد و او را نصرت كند . و « لام » و « نون » تأكيد في قوله : * ( لَيَنْصُرَنَّه اللَّه ) * ، براى جواب قسمى مضمر آمد ( 6 ) . * ( إِنَّ اللَّه لَعَفُوٌّ غَفُورٌ ) * ، كه خداى تعالى عفو كننده و آمرزنده گناه است .

--> ( 1 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها : عذاب . ( 3 ) . همهء نسخه بدلها از . ( 4 ) . سورهء شورى ( 42 ) آيهء 40 . ( 5 ) . همهء نسخه بدلها او . ( 6 ) . آط ، آب ، آز ، مش : اند .